In Oost-Congo wemelt het van de vluchtelingen. Na jaren oorlog is de situatie zó ingewikkeld dat een simpele dokter als ik maar weinig inzicht heeft in wie wanneer waarvandaan is gekomen en waarom. Wat wel duidelijk voor me is zijn de verhalen en de moeilijke omstandigheden waarin iedereen hier leeft. Oost-Congo is wel een hele rijke provincie in grondstoffen maar is nooit echt welvarend voor de bevolking geweest. De levensomstandigheden zijn er erbarmelijk, te weinig scholen, geen communicatie netwerken, slechte of helemaal geen wegen, geen handel, geen banen, geen geld, slechte gezondheidszorg. Daarbovenop komen de oorlogen met al het geweld: in frontlinies wordt gevochten waardoor het onleefbaar wordt, op andere plaatsen wordt de bevolking verjaagd door de dorpen plat te branden en alle mannen uit te moorden, op rustigere plekken plunderen militairen alleen ’s nachts en moeten mannen overdag geforceerd werk uitvoeren. Geweld is overal en verkrachtingen bijna systematisch.

Overal waar je langs rijdt zie je dus vluchtelingenkampen liggen, rommelige hutjes verspreid over berghellingen. Mensen zijn er komen wonen omdat het in hun dorp niet meer veilig was en leven nu met duizenden op kleine stukjes grond, zonder bruikbare landbouwgrond en zonder voorzieningen. In de regio zijn minimaal 35 kampen, sommigen groot, anderen wat kleiner maar altijd met dezelfde kleine hutjes van bladeren en plastic. Sommige mensen leven al jaren op deze manier terwijl er geen werk is en geen eten. Soms zie je kleine winkeltjes ontstaan met kleine blikjes tomatenpuree en mais, en een schooltje, gebouwd door een plaatselijke organisatie. Water halen vrouwen en kinderen bij de waterpunten die door Artsen zonder Grenzen en/of andere organisaties geplaatst zijn, behoeften worden gedaan op latrines waarbij het voorgeschreven maximum aantal personen per latrine standaard overschrijdt wordt waardoor ze te snel vol raken en ziektes zich te gemakkelijk verspreiden. Het WFP (wereld voedsel programma) deelt zo af en toe voedsel benodigdheden uit maar alleen voor bepaalde groepen (ouderen en zwangeren bijvoorbeeld). Maar werk is er ook niet dus geld om eten te kopen ook niet. Dus gaan sommige vluchtelingen heen en weer naar hun oude landbouwgrond om het land te bewerken, met alle veiligheidsrisico’s van dien.

Kinderen zijn meestal het eerste wat opvalt: ze zijn overal, in hun voddige, gescheurde, grijze tweedehands-westerse kleding lijken ze allemaal op elkaar en gillen, spelen en springen ze om je heen van de opwinding een blanke te zien. Hun moeders zijn met de grotere kinderen water of houtskool aan het halen en/of houden zich bezig met pruttelende aluminium pannetjes op houtskool stoofjes.

Grote vraagstukken met betrekking tot vluchtelingen, waar regeringen, geldschieters en andere organisaties zich (altijd op afstand) mee bezighouden, zijn vragen als ‘waar hebben ze recht op’, ‘wie is verantwoordelijk’, ‘wanneer kunnen ze terug’, ‘maak je mensen door hulp niet afhankelijk’ en ‘is hun leven in het kamp niet al lang beter dan wat ze daarvóór hadden…’. Vanaf dichtbij is het makkelijk praten: ja het leven is hier verschrikkelijk en ik ben blij dat wij in ieder geval de mogelijkheid krijgen deze mensen te assisteren in hun gevecht in leven te blijven.

Door de jarenlange problemen is het opleidingsniveau van de gemiddelde vluchteling hier natuurlijk echt bedroevend laag. Dat brengt voor ons, naast alle normale basis gezondheidszorg moeilijkheden, nóg een hele uitdaging met zich mee: gezondheidsvoorlichting. Waarom word je ziek van een malaria mug en hoe kan je voorkomen dat ze je bijten. Vertrouwen proberen te winnen voor pillen terwijl de traditionele medicijnmannen veel overtuigender zijn in hun behandelingen en het ‘héél anders’ aanpakken. Bovendien zijn begrippen als parasieten en bacteriën volledig onbekend waardoor de traditionele geneesheer en/of de priester met woorden als God, geest, vergiftiging, kwaad, schuld, etc veel makkelijker aanspreken bij mensen die nog nooit betrouwbare gezondheidszorg hebben genoten en niet gewend zijn ooit geholpen te worden door pillen (te duur, verkeerd voorgeschreven of slechte kwaliteit).

Zo zijn wij dus getuige van het leven van de armsten en meest kwetsbaren ter wereld in een van de rijkste en meest vruchtbare gebieden ter aarde.